Murray Gell-Mann (1929–2019) – người đặt tên cho “quark” và giải mã thế giới hạt

tai-xuong-48 (1)

Murray Gell-Mann (1929–2019) – người đặt tên cho “quark” và giải mã thế giới hạt

Nếu Maxwell thống nhất điện từ,
thì Gell-Mann giúp chúng ta hiểu cấu trúc sâu nhất của vật chất.

Ông là người đưa ra khái niệm:

✨ Quark – những “viên gạch” tạo nên proton và neutron.

???? Thần đồng New York

Gell-Mann là thần đồng thực sự:

  • Vào đại học Yale năm 15 tuổi

  • Lấy tiến sĩ vật lý ở MIT năm 21 tuổi

Nhưng ông không chỉ giỏi vật lý.
Ông còn:

  • Biết nhiều ngôn ngữ

  • Nghiên cứu chim học

  • Quan tâm khảo cổ và văn hóa

Một bộ não cực kỳ đa lĩnh vực.

???? Vấn đề lớn: “vườn thú hạt” hỗn loạn

Những năm 1950–60, máy gia tốc phát hiện ra hàng loạt hạt mới.

Danh sách ngày càng dài:

  • pion

  • kaon

  • lambda

  • sigma

  • xi …

Các nhà vật lý gọi đùa là:

???? Particle Zoo – vườn thú hạt

Không ai hiểu chúng liên quan gì với nhau.

???? Ý tưởng thiên tài: tìm “bảng tuần hoàn của hạt”

Gell-Mann nghĩ:

???? Chắc chắn phải có trật tự ẩn phía sau.

Ông phát triển hệ phân loại:
✨ Eightfold Way

Sắp xếp các hạt thành các “họ” có cấu trúc toán học đẹp.

Giống như bảng tuần hoàn của hóa học.

???? Dự đoán hạt chưa từng thấy

Mô hình của ông cho thấy:

???? Thiếu một hạt chưa được phát hiện.

Ông dự đoán hạt:
Omega minus (Ω⁻)

Vài năm sau → hạt này được tìm thấy chính xác như dự đoán.

Cả cộng đồng vật lý bị thuyết phục.

⚛️ Cú đột phá: quark

Năm 1964, Gell-Mann đề xuất:

???? Proton và neutron không phải hạt cơ bản.
Chúng được tạo bởi các hạt nhỏ hơn.

Ông gọi chúng là:

✨ QUARK

Tên này lấy từ câu văn trong Finnegans Wake của James Joyce:

“Three quarks for Muster Mark!”

Ban đầu nhiều người nghĩ đây chỉ là “toán học”.

Nhưng sau này quark được xác nhận thực nghiệm.

???? Mô hình chuẩn vật lý hạt

Ngày nay, vật lý tin rằng vật chất được tạo từ:

  • 6 loại quark

  • 6 loại lepton

  • Các boson lực

Quark là trung tâm của:
✨ Standard Model

Một trong những lý thuyết thành công nhất lịch sử khoa học.

???? Nobel 1969

Gell-Mann nhận Nobel cho công trình phân loại hạt.

Một bước ngoặt giúp chúng ta hiểu:

  • proton

  • neutron

  • hạt nhân

  • cấu trúc vật chất

???? Vì sao Gell-Mann đặc biệt?

Ông mang lại trật tự trong hỗn loạn.

Từ “vườn thú hạt” rối rắm →
thành một hệ thống gọn gàng, logic.

Một bước tiến giống như:

  • Mendeleev với hóa học

  • Darwin với sinh học

Bình luận